Sanskrit Bharat ki bat लेबलों वाले संदेश दिखाए जा रहे हैं. सभी संदेश दिखाएं
Sanskrit Bharat ki bat लेबलों वाले संदेश दिखाए जा रहे हैं. सभी संदेश दिखाएं

शुक्रवार, 17 सितंबर 2021

“२० दिवसीय संस्कृत सम्भाषण कक्षा के दूसरे चरण का हुआ समापन”

“प्रेस विज्ञप्ति”१६ सितम्बर २०२१(हिन्दी ) 

“२० दिवसीय संस्कृत सम्भाषण कक्षा  के  दूसरे चरण का हुआ समापन”

“५ हज़ार  संस्कृतप्रेमी हुए लाभान्वित।”

संस्कृत भाषा को पढ़ने पढ़ाने वाले सभी परोपकार के भावना से  परिपूर्ण रहते हैं ।
 -श्री सतीश शर्मा

संस्कृत भाषा के प्रति हमारा अधिकार और कर्तव्य दोनों ही है।
- नूतन विष्णु रेग्मी

हनुमान जी जब लंका  के अशोकवाटिका  में सीता  माता से मिले थे तो दोनों नें संस्कृत भाषा में ही वार्तालाप करी थी।
-डा.छविलाल न्यौपाने

संस्कृत भाषा कठिन नहीं अपि तु बहुत ही सरल है 
-श्रीमती दीपलता उपाध्याय



-उत्तर प्रदेश सरकार के भाषा विभाग के अन्तर्गत आने वाले लखनऊ के उत्तरप्रदेश संस्कृत संस्थानम् की २० दिवसीय प्रथमस्तरीय-आनलाइन-संस्कृत सम्भाषण योजना  के तहत २० अगस्त २०२१ (उद्घाटन समारोह)से व्यापक रुप में प्रारम्भ होने वाली द्वितीय चक्र के संस्कृत कक्षाओं का समापनसमारोह पूरे प्रदेश में जगह जगह १६ सितम्बर २०२१ को किया गया। इसी क्रम में सन्त कबीर नगर के श्री राम शंकर संस्कृत विद्यापीठ ,कोडरा से भी संस्थान के संस्कृत भाषा प्रशिक्षक नूतन विष्णु रेग्मी ने भी गूगल मीट के माध्यम से इस समापन कार्यक्रम का सायं ४ बजे से संचालन किया। जिसमें विशिष्टातिथि उत्तरप्रदेश के गढमुक्तेश्वर के व्रजघाट स्थित अन्नपूर्णा गुरुकुल से संस्कृत भारती बरेली प्रान्त के कर्मठ कार्यकर्ता श्री सतीश शर्मा जी थे।कार्यक्रम का शुभारंभ हरियाणा से शिक्षार्थी कपीश (हरियाणा) ने वैदिक मंगलाचरण और छाया त्रिपाठी (जौनपुर)ने लौकिक मंगलाचरण करके किया । कार्यक्रम में मुख्यातिथि/अध्यक्ष के रूप में दिल्ली  से आमन्त्रित संस्कृत अध्यापक तथा ONLINE SANSKRIT UNIVERSITY (YOUTUBE CHANNEL) के स्रष्टा डा. छविलाल न्यौपाने विराजित थे। उन्होंने अपने उद्बोधन से सबको प्रेरित किया।वैसे ही कार्यक्रम के विशिष्टातिथि श्री सतीश शर्मा जी ने सबको आगे भी संस्कृत से जुड़े रहने के लिये कहा । सारस्वत अतिथि के रूप में दिल्ली से जुड़ी  शास्त्रीय संगीत की गायिका /समाजसेवी /कवयित्री श्रीमती दीपलता उपाध्याय ने सभी को साधुवाद देते हुये अपने मधुर स्वर में सुन्दर संस्कृत गीत प्रस्तुत किया । प्रशिक्षक नूतन विष्णु रेग्मी ने भी इस नई तकनीक से संस्कृत कक्षा का संचालन करने का नयाँ अनुभव के साथ संस्कृत को किस तरह  भारत के लोगों के साथ-साथ विदेशी लोगों से  भी जोड़ सकेंगे इसके बारे में बताया।सीतापुर से दीनदयाल शुक्ल 
(सहप्रशिक्षक)भी इस कार्यक्रम से जुड़े हुये थे । छात्रों में उर्मिला(हिमाचल प्रदेश) अनुशिका घोषाल (झारखंड)सिद्धांत (गोवा) श्रीधर(जर्मनी) इत्यादि शिक्षार्थियों ने कक्षा का अनुभव सुनाया। शिक्षार्थी सागर (पश्चिम बंगाल) ने संस्कृत गीत सुनाया।ऐश्वर्या परब(महाराष्ट्र )ने संस्कृत के राघवयादवीयम् काव्य के अद्भुत श्लोकों को बताया।समृद्धि (उत्तर प्रदेश) ने भगवद्गीता के १२ वाँ अध्याय कण्ठस्थ सुनाया। 
२० दिन की कक्षाओं के बाद १५  सितम्बर के सायंकाल ७-८ बजे हुई परीक्षा में  उत्तीर्ण शिक्षार्थियों को संस्थान शीघ्र ही प्रमाणपत्र भी उपलब्ध करवायेगा।कार्यक्रम में ४०-५० लोग उपस्थित थे।अन्त में प्रशिक्षक और कार्यक्रम संचालक नूतन विष्णु रेग्मी ने सभी को धन्यवाद देते हुये  शान्तिमन्त्र से समारोप सत्र का समापन किया ।कक्षा सुचारु रूप से चले इसके लिये राम शंकर संस्कृत विद्यापीठ कोडरा के प्राचार्य डा.हरि प्रसाद सिंह का भी  विशेष सहयोग प्राप्त हुआ।

 अब इस योजना के लिये  विदेशी लोगों का भी ध्यानाकर्षण हो रहा है। कई विदेशी नामांकन भी कर रहे हैं ।इस बार कुछ लोग भारत के बाहर से भी इस कक्ष्या में जुडे।इस ऐतिहासिक योजना के पीछे योगी सरकार के साथ-साथ यूपी संस्कृत संस्थान के निदेशक पवन कुमार(आई ए एस)अध्यक्ष डा वाचस्पति मिश्र ,प्रशिक्षण प्रमुख सुधीष्ट कुमार मिश्र  एवं इस योजना के   क्रियान्वयन समिति के सदस्य सहित योजना के मेरुदण्ड प्रशिक्षकों  का  महत्वपूर्ण योगदान  रहा।योजना के सफल होने में इसके प्राणभूत छात्रों की भी बड़ी भूमिका रही।इस बार कक्षा लेने वाले हज़ारों छात्रों के संस्कृत भाषा के प्रति अतुलनीय रूचि को देखते हुये संस्थान अब द्वितीय स्तरीय संस्कृत सम्भाषण योजना को भी जल्द ही मूर्त रूप देना वाला है। इसके साथ-साथ प्रथम स्तरीय संस्कृत सम्भाषण कक्षा के लिये 9522340003 नम्बर पर मिस्डकाल के माध्यम से मिलने वाले मैसेज में संस्थान के वेवसाईट के लिंक् sanskritsambhashan.com
 खोलकर नामांकन करने की प्रकिया अभी भी भारी संख्या में  जारी है।बहुत लोग अपना नामांकन करा रहे हैं ।
पंजीकरण हेतु निम्नलिखित लिंक पर क्लिक् करें ! sanskritsambhashan.com

संवाददाता-नूतन विष्णु रेग्मी

सोमवार, 16 अगस्त 2021

“प्रथमस्तरीय-आनलाईनसंसकृतसम्भाषणकक्ष्या”(यूपीसंस्थानस्य विशिष्टा एवम् अनुपमेया योजना)

प्रेसविज्ञप्ति: ११/०८/२०२१

“प्रथमस्तरीय-आनलाईनसंसकृतसम्भाषणकक्ष्या”
(यूपीसंस्थानस्य विशिष्टा एवम् अनुपमेया योजना)

लखनऊस्थ-उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानेन प्रदेशे बहुत्र संचालिताया: विंशतिदिवसीय-(२० जुलै २०२१ त: १० अगस्ट २०२१ पर्यन्तम्)आनलाईनसंस्कृतसम्भाषणकक्ष्याया: समापनसत्रसमारोह: ११/०८/२०२१ तमे दिनांके मध्याह्नोत्तर-त्रिवादने गूगलमीटमाध्यमेन बहुत्र समाचरित:।तस्मिन् एव क्रमे गोरक्षपुरत: संयोजितस्य समापनसमारोहस्य मुख्यातिथि:  जम्बूकश्मीरत: डा. मधुसूदनमिश्रमहोदय:  आसीत् ।कार्यक्रमस्यास्य संचालनं व्रजघट्टत: संस्थानस्यैव संस्कृत-प्रशिक्षक: श्री: सतीशशर्ममहाभाग: कृतवान्।सत्रस्य संयोजनमपि संस्थानस्यैव संस्कृतप्रशिक्षकेण नूतनविष्णुरेग्मिणा गोरक्षपुरस्य गोरक्षनाथसंस्कृतविद्यापीठत: कृतम्।तत्र सर्वादौ मंगलाचरणं कक्षाया: वयोवृद्ध: छात्र: पीयूषटण्डनमहोदय: कृतवान्।योजनाया: सामूहिकसमुद्घाटनं तु लखनऊस्थ-यूपीसंस्कृतसंस्थानत: २०जुलै २०२१ तमे दिनांके जातमासीत्।११/८/२१ दिनांके प्रथमस्तरीयसंस्कृतसम्भाषणकक्षाया: समापनसमारोहेऽस्मिन् मुख्यातिथित्वेन समागत: डा.मधुसूदनमहोदय: संस्कृतभाषाया: महत्वं चर्चयन् उक्तवान् यत् अस्माभि: पाश्चात्यसंस्कृते: अन्धानुकरणं नैव करणीयमिति।तदनु छात्रेषु पीयूषमहोदय:,नीतामहोदया,अमिषमहोदय:,मदनमहोदय:,सीमामहोदया,नीलममहोदया,विप्लवमहोदय:,फणिराजमहोदय:,योगेन्द्रमहोदय:,निधिमहोदया ,सुभद्रामहोदया,सुब्रतमहोदयश्च अहमहमिकया अग्रे आगत्य स्वानुभवं संस्कृतभाषायामेव कथयितुं प्रयत्नं कृतवन्त: । तत्रैव केचन बालगीतं,देशभक्तिगीतमपि अगायन्।तदनन्तरम् संचालक: सतीशमहोदय:  जनानां हृदये संस्कृतभाषां प्रति रुचि: कथमागच्छेत् इति विषयं कथयित्वा स्वस्य आनलाइनकक्षा-पाठनानुभवमकथयत्। तत्रैव कार्यक्रमस्य संयोजक: नूतनविष्णु: 
अपि कक्ष्यायां स्वस्य पाठनानुभवं कथयित्वा संस्कृतभाषापठनलाभान् गणयित्वा सर्वान्  प्रेरितवान्।द्वावपि संस्कृतभाषायां यथा प्रीति: वर्धेत तथा उद्बोधितवन्तौ। एतेषां परीक्षा १०/८/२१ दिनांके आसीत्। ९९% छात्रा: सम्यक् अंकान् प्राप्य उत्तीर्णा: अभवन्। एतेभ्य: प्रमाणपत्रमपि प्रदास्यते शीघ्रमेव।भविष्ये एते एव छात्रा: संस्थानस्य द्वितीयस्तरीयसम्भाषणकक्षायामपि नामांकनं कारयिष्यन्ति। १५ अगस्तत: परम् आरभ्यमाणप्रथमस्तरीयकक्षाया: कृते एतै: छात्रै: स्वपरिचितजनद्वारा +91 9522340003 इत्यत्र मिस्डकाल कारयित्वा उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानस्य वेवसाईटत: नामांकनमपि कारितमस्ति।वस्तुत: संस्थानस्य एतया योजनया देशस्य बहव: जना: लाभान्विता:।य: कोऽपि अत्र +91 9522340003 मिस्डकाल कृत्वा आगतं सन्देशमुद्घाट्य तल्लिंक्द्वारा नामांकनं कारयितुं शक्नोति ।एतत्महत्कर्मण: कृते योगीसर्वकार:, संसथानम्,संस्थानस्य अध्यक्ष:,निदेशक:,योजनाया: क्रियान्वयनसदस्या:  ,प्रशिक्षकाश्च सर्वे अपि धन्यवादार्हा: वर्धापनयोग्या: च सन्ति ।एषा प्रथमस्तरीयसंस्कृतसम्भाषणकक्षा उत्तरप्रदेशे विभिन्नेभ्य: स्थानेभ्य : संस्थानस्य बहव: प्रशिक्षका: चालितवन्त: येन सहश्रश-छात्रा : लाभान्विता: जाता:।इत्थम् अन्ते शान्तिमन्त्रेण एष: कार्यक्रम: समाप्तिं गत:।

संवाददाता- नूतनविष्णु: रेग्मी (प्रकृतिसाधु:)

शनिवार, 10 जुलाई 2021

हमारे वेदों और पुराणों में वर्णित मंत्र-श्लोक अपने बच्चों को जरूर सिखाएं,जीवन की विपरीत परिस्थिति में इनके स्मरण से शक्ति मिलती है....

हमारे पुराणों में वर्णित मंत्र-श्लोक अपने बच्चों को जरूर सिखाएं,जीवन की विपरीत परिस्थिति में इनके स्मरण से शक्ति मिलती है....
1.प्रात: कर-दर्शनम् 
 
कराग्रे वसते लक्ष्मीः करमध्ये सरस्वती।
करमूले तु गोविन्दः प्रभाते करदर्शनम्॥
2.पृथ्वी क्षमा प्रार्थना
 
समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमंडिते।
विष्णु पत्नि नमस्तुभ्यं पाद स्पर्शं क्षमस्व मे॥


3.त्रिदेवों के साथ नवग्रह स्मरण
 
ब्रह्मा मुरारी स्त्री पुरान्तकारी भानु: शशि भूमिसुतो बुधश्च।

गुरुश्च शुक्र: शनि राहु केतव: कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्॥
4.स्नान मंत्र
गंगे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती।
नर्मदे सिन्धु कावेरी जलेस्मिन् सन्निधिं कुरु॥
5.सूर्य नमस्कार
ॐ सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च।।
 
आदित्यस्य नमस्कारं ये कुर्वन्ति दिने दिने।
दीर्घमायुर्बलं वीर्यं व्याधि शोक विनाशनम्
सूर्य पादोदकं तीर्थ जठरे धारयाम्यहम्॥
 
ॐ मित्राय नम:
ॐ रवये नम:
ॐ सूर्याय नम:
ॐ भानवे नम:
ॐ खगाय नम:
ॐ पूष्णे नम:
ॐ हिरण्यगर्भाय नम:
ॐ मरीचये नम:
ॐ आदित्याय नम:
ॐ सवित्रे नम:
ॐ अर्काय नम:
ॐ भास्कराय नम:
ॐ श्री सवितृ सूर्यनारायणाय नम:
 
आदिदेव नमस्तुभ्यं प्रसीदमम भास्कर।
दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते॥
6.संध्या दीप दर्शन
 
शुभं करोतु कल्याणम् आरोग्यम् धनसंपदा।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योति नमोऽस्तु ते॥
 
दीपो ज्योतिः परं ब्रह्म दीपो ज्योतिर्जनार्दनः।
दीपो हरतु मे पापं संध्यादीप नमोऽस्तु ते॥
7.गणपति स्तोत्र
 
गणपति: विघ्नराजो लम्बतुंडो गजानन:।
द्वै मातुरश्च हेरम्ब एकदंतो गणाधिप:॥
विनायक: चारुकर्ण: पशुपालो भवात्मज:।
द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय य: पठेत्॥
विश्वं तस्य भवेद् वश्यं न च विघ्नं भवेत् क्वचित्।
 
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय।
लम्बोदराय विकटाय गजाननाय॥
नागाननाय श्रुतियज्ञविभूषिताय।
गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते॥
 
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं।
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये॥
8.आदिशक्ति वंदना
 
सर्वमंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥
9.शिव स्तुति
 
कर्पूर गौरं करुणावतारं,
संसार सारं भुजगेन्द्रहारं।
सदा वसंतं हृदयारविन्दे,
भवं भवानी सहितं नमामि॥
10. विष्णु स्तुति
 
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्ण शुभाङ्गम्।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥
11. श्री कृष्ण स्तुति
 
कस्तूरी तिलकं ललाटपटले, वक्षस्थले कौस्तुभं।
नासाग्रे वरमौक्तिकं करतले, वेणु करे कंकणम्॥
सर्वांगे हरिचन्दनं सुललितं, कंठे च मुक्तावलि।
गोपस्त्री परिवेष्टितो विजयते, गोपाल चूडामणी॥
 
मूकं करोति वाचालं पंगुं लंघयते गिरिम्।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्द माधवम्॥
12.श्रीराम वंदना
 
लोकाभिरामं रणरंगधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्।
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये॥
13. एक श्लोकी रामायण
 
आदौ रामतपोवनादि गमनं हत्वा मृगं कांचनम्।
वैदेही हरणं जटायु मरणं सुग्रीवसम्भाषणम्॥
बालीनिर्दलनं समुद्रतरणं लंकापुरीदाहनम्।
पश्चाद्रावण कुम्भकर्णहननं एतद् श्री रामायणम्॥
14.सरस्वती वंदना
 
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता।
या वींणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपदमासना॥
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता।
सा माम पातु सरस्वती भगवती
निःशेषजाड्याऽपहा॥
15.हनुमंत वंदना
 
अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहम्।
दनुजवनकृषानुम् ज्ञानिनांग्रगणयम्।
सकलगुणनिधानं वानराणामधीशम्।
रघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि॥
मनोजवं मारुततुल्यवेगम जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठं।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणम् प्रपद्ये॥
16.स्वस्ति-वाचन
 
ॐ स्वस्ति न इंद्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्ट्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥
17.शांति पाठ
 
ऊँ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥
 
ॐ द्यौ: शान्तिरन्तरिक्ष (गुँ) शान्ति:,
पृथिवी शान्तिराप: शान्तिरोषधय: शान्ति:।
वनस्पतय: शान्तिर्विश्वे देवा: शान्तिर्ब्रह्म शान्ति:,
सर्व (गुँ) शान्ति:, शान्तिरेव शान्ति:, सा मा शान्तिरेधि॥
 
॥ॐ शांति: शांति: शांति:॥

शनिवार, 27 मार्च 2021

संस्कृतभारती-गोरक्षप्रान्तस्य कार्यकर्तृसम्मेलनम्

संस्कृतभारती-गोरक्षप्रान्तस्य कार्यकर्तृसम्मेलनम् 

संस्कृतभारत्या: गोरक्षप्रान्तेन २०२१तम-वर्षस्य मार्चमास्य षड्विंशे दिनांके शुक्रवासरे रात्रौ सार्ध-अष्टवादनत: सार्धनववादनपर्यन्तं गूगलमीट-माध्यमेन एकहोरात्मकम् आन्तर्जालिकं कार्यकर्तृसम्मेलनं विहितम्।एतस्य सम्मेलनकार्यक्रमस्य सम्यक् संचालनं डॉ. दिवाकरमणित्रिपाठीमहोदय: ( जनपदसंयोजक:[महराजगंज:]-संस्कृतभारती,गोरक्षप्रान्त:)कृतवान्।
सर्वादौ श्री: नागेशदूबेमहोदय: (सहप्रान्तमन्त्री-संस्कृतभारती,गोरक्षप्रान्त:) सुन्दरसंस्कृतगीतस्य मधुरस्वरेण गानमकरोत्।तत्पश्चात् 
डॉ.जोखन पाण्डेयमहोदय:(प्रान्तमन्त्री-संस्कृतभारती,गोरक्षप्रान्त:) स्वागतभाषणपुरस्सरं सम्मेलनस्यास्य मुख्यवक्तृमहोदयस्य संस्कृतभारत्या: अखिलभारतीयशास्त्रसंरक्षणप्रकल्पप्रमुखस्य डॉ.संजीवमहोदयस्य परिचयं कारितवान्।
तदनन्तरम् डॉ. संजीवमहोदय: “नूतनशिक्षानीतौ संस्कृतशिक्षणम्” इति विषयोपरि स्वस्य सारगर्भितेन व्याख्यानेन सर्वान् तोषितवान्।
महोदयस्य सान्निध्ये तस्य प्रेरकं व्याख्यानं श्रोतुं तत्र आहत्य चत्वारिंशदधिका: संस्कृतानुरागिण:,माननीया:,शिक्षका:,छात्रा:कार्यकर्तारश्च समुपस्थिता: आसन्।
महोदयस्य व्याख्यानानन्तरं 
श्री: रंजिततिवारीमहोद:(प्रान्तसम्पर्कप्रमुख:-संस्कृतभारती,गोरक्षप्रान्त:)
समुपस्थितानां सर्वेषां धन्यवादज्ञापनं कृतवान्।अन्ते
सामूहिकशान्तिमन्त्रोच्चारणेन आन्तर्जालिकस्य सम्मेलनस्यास्य समापनं जातम् ।

वार्ताहर:- नूतनविष्णु: रेग्मी(विभागप्रचारप्रमुख:-संस्कृतभारती,गोरक्षप्रान्त:)

शुक्रवार, 13 नवंबर 2020

*Spiritual Aspect of Dhanteras*

*Spiritual Aspect of Dhanteras*

 

The origins of the ancient healing science known as Ayurveda are lost in cosmic antiquity. According to the ancient text Caraka-samhita, this "Science of Life and Longevity" is eternal and is revealed in each universe in each of its infinite cycles of creation and destruction. This healing science is generally revealed by great sages or demigods. Occasionally, the Supreme Personality of Godhead Lord Sri Krishna Himself descends as the avatara (incarnation) Dhanvantari and re-inaugurates the tradition of Ayurveda. This extremely rare appearance of God is recorded in the Vedic literature of ancient India. Dhanvantari's appearance is celebrated each year on the 13th day (trayodasi) of the waxing moon a few days before the Diwali.

 

*The Birth of the Unborn*

The avatara of Dhanvantari appeared billions of years ago. Although an avatara is unborn, He takes His divine birth among the living beings to display His divine pastimes.

 

The First Appearrance of Dhanvantari

In this epoch (kalpa), He first appeared during the great churning of the cosmic milk ocean to deliver amrta (nectar) for the nourishment of the demigods. The churning of the milk ocean is one of the most famous episodes in Puranic history and is celebrated in major way every twelve years in the festival known as Kumbha Mela. The story is related in the Srimad Bhagavatam, a major work that describes the avataras in great detail. Here is what happened:

The great leader of the demigods Indra was riding on his elephant, when he came across Durvasa Muni. Seeing the great demigod, Durvasa offered him a special garland (mala). Indra accepted this garland and put it on the trunk of the elephant. The elephant threw the garland onto the floor, thus enraging Durvasa Muni. In a fit of anger, the sage explained that the garland was the dwelling of Sri (fortune) as it was Garland wear By Lord Sri Vishnu given to durvasa and was therefore to be treated as prasada. (1) Therefore cursed Indra and all the demigods to be bereft of all strength, energy, and fortune (Sri).

 

In the ensuing battles, the demigods were defeated in battle and the demons headed by Bali gained control of the universe. The demigods sought out the help of Lord Kshirodakshyayi Vishnu, who instructed them in the art of diplomacy. The demigods then entered into an alliance with the demons to jointly churn the ocean for the nectar of immortality and to share it among them. Of course, the demigods were told by Vishnu that He would arrange for them alone to obtain the nectar, which would empower them to defeat the demons. All kinds of herbs were cast into the milk ocean and using Mandara mountain as the churning rod and Vasuki as the cord, they proceeded to churn the ocean. This churning was so arduous that Lord Vishnu Himself interceded in so many ways to aid the demigods: He was present as Lord Ajita pulling on the side of the gods, as Lord Kurma who supported the great Mandara mountain which was in danger of sinking, and Lord Vishnu Himself sat atop the Mountain infusing the demigods and the serpent Vasuki with energy. Many great beings and objects were produced from the ocean and were accepted by various demigods as offerings. Laksmi-devi, the goddess of fortune, appeared from the ocean and Vishnu and Her were reunited as husband and wife after having been separated for many ages.

Then as they continued churning, a very wonderful male person appeared. The Bhagavatam tells us, "He was strongly built; His arms were very long, stout and strong; His eyes were reddish, and His complexion was black. He was very young, He was garlanded with flowers, and His entire body was fully decorated with various ornaments." (2)

 

Lord Dhanvantari was "dressed in yellow garments and wore brightly polished earrings made of pearl. The tips of His hair were anointed with oil and His chest was very broad. His body had all good features, and He was stout and strong as a lion. In His hand, He carried a jug of nectar."

The demons stole the jug of nectar and Lord Vishnu appeared as Mohini, a beautiful woman, who fascinated the demons and recovered the nectar from them. The demigods took the nectar and drank it and were invigorated with energy. Thereafter, the demigods fought the demons and were victorious. They greatly rejoiced and worshipped Lord Vishnu and Lakshmi, the goddess of fortune, and resumed their position in the heavens.

 

*The Second Appearrance of Dhanvantari*

The second appearance occurred at the beginning of the reign of the current Manu in the second Dvapara-yuga, two billion years ago. Lord Vishnu foretold at the time of the churning that Dhanvantari would appear again in the human society and be offered sacrifices and worshipped by human beings. He would also teach them the science of Ayurveda. Dhanvantari at that time was residing in the heavens and Lord Indra seeing the misery of human beings afflicted by disease on earth, requested the Lord to teach Ayurveda to the human race.

At the same time, the King Dirghatamas of Kasi was performing penance, desiring a son. The king desired to propitiate Lord Dhanvantari for the sake of a son. Thereupon, Dhanvantari appeared to him and urged the king to choose a boon as he pleased. The king said, "O Lord, if You are pleased with me, be my son, bestower of my goal." The Lord replied, "So be it," and He vanished. Lord Dhanvantari was then born in the royal household of Kasi. He developed ascetic tendencies even as a young boy and performed severe austerities. Lord Brahmawith great difficulty persuaded Him to accept lordship over the city of Kasi and since then He bacame known as Kasi-raja. As a king He prepared the samhitas on Ayurveda in eight divisions for the benefit of humanity. Lord Dhanvantari's teachings are recorded in the Agni Purana 279-289 as well as through the teachings of His disciple Susrutha. The Bhagavatam states "smrta-matrarti-nasanah" One who remembers the name of Dhanvantari can be released from all disease.

 

*A Final Note*

Those who are new to Vaishnava and Puranic thought may wonder at the purpose of the Lord's array of avatars especially during the churning of the milk ocean. After all if God is all powerful, why couldn't He accomplish all His ends at once? Why does He have to act through so many different forms? In answer to this, the Vedic literature affirms the omnipotence of the Lord in His various avatars. However, when the Lord descends, He Lord seamlessly fuses His serious purpose (in protecting the demigods and humanity) with sheer sport. In the form of Mohini, He enchants the demons and the demigods. As Lord Dhanvantari, He diminishes the misery of the world by teaching the medical sciences. As Lord Ajita, He enjoys assisting His devotees directly in their struggle for victory. At times He even desires His devotees to be glorified, which is why Lord Shiva drank the poison produced of the ocean. The poison turned his neck dark-blue, hence the name Nila-kantha. In short, although the devotees never stop glorifying the Lord, no one can fully understand His divine play (lila).

 

(1) Visnu Purana 3.10.12

(2) Srimad Bhagavatam 8.8.32

(3) The story of the second appearance is told with details in the Brahmanda-purana (2.3.67.10-24) and Bhava-prakasa (purva-khanda, 1) a minor Ayurvedic text.

There is an ancient Deity (arca-vigraha) of Lord Dhanvantari that has been worshipped for 750 years in Udupi, South India. One can see the nectar pot (a mrta-kalasha) in the left hand of Dhanvantari.

 

*Shubh Dhan Triyodashi*

गुरुवार, 2 जुलाई 2020

सनातन संस्कृति में विवाह में 7 फेरे ही क्यो होते है

विवाह में ७ फेरे~~~~~~~~~
यह भांवर(७फेरे)केवल भ्रममात्र हैं।सार्वजनिक रुप से ४ फेरे ही होने चाहिए -आज कल विवाह में कहीं तो 7 फेरों का प्रचलन है, तो कहीं 4 का , इस विषय पर बहुत विवाद सुनने में आ रहा है। राजस्थान, गुजरात और मिथिला आदि प्रान्तों में कई स्थानों में 4 फेरों की परम्परा है और उत्तर प्रदेश आदि कुछ प्रान्तों के कतिपय स्थलों में 7 फेरों  की  परम्परा। ।
यहाँ सप्रमाण यह तथ्य प्रस्तुत हैं, कि
#फेरे_कितने_होने_चाहिए । 

यहाँ एक बात ध्यान में अवश्य रखनी है कि सभी बातें शास्त्रों में ही उपलब्ध नहीं होती हैं । जैसे — वर वधू का मंगलसूत्र पहनाना,गले में माला धारण करवाना, वर वधू के वस्त्रों में ग्रन्थि लगाना ( गांठ बांधना ),वर के हृदय पर दही आदि का लेपन, ऐसे बहुत से कार्य हैं जो गृह्यसूत्रों में उपलब्ध नही हैं । 

इन सब कार्यों में कौन प्रमाण है ? 

इसका उत्तर है –”अपने अपने कुल की वृद्ध महिलायें ;क्योंकि वे अपने पूर्वजों से किये गये सदाचारों 
का स्मरण रखती हैं । इसलिए विवाहादि कार्यों में इनकी बात मानने का विधान शास्त्रों ने किया है ।शुक्ल यजुर्वेद की माध्यन्दिन और काण्व शाखा इन दोनों का प्रतिनिधित्व करता है-महर्षि पारस्कर प्रणीत ” पारस्करगृह्यसूत्र” 
महर्षि कहते हैं"ग्रामवचनं च कुर्युः”- ॥ 11 ॥ 

“विवाहश्मशानयोर्ग्रामं प्राविशतादिति वचनात् ‘ ॥ 12 ॥ 

“तस्मात्तयोर्ग्रामः प्रमाणमिति श्रुतेः ॥ 13 ॥

 प्रथमकाण्ड, अष्टम कण्डिका । यहां 11वें सूत्र का अर्थ “हरिहरभाष्य”में किया गया है कि 
“विवाह और श्मशान सम्बन्धी कार्यों में(ग्रामवचनं= स्वकुलवृद्धानां स्त्रीणां वाक्यं कुर्युः)अपने कुल की वृद्ध महिलाओं की बात मानकर कार्य करना चाहिए । 

“गदाधरभाष्यकार”भी यही अर्थ किये हैं । इनमें कुछ बातें जैसे “मंगलसूत्र आदि” इनका उल्लेख 
इसी भाष्य के आधार पर मैने किया है! सूत्र 11में 'च' शब्द आया है।उससे “देशाचार,कुलाचार और जात्याचार"का ग्रहण है । 
“चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थकः –च शब्द जो बातें नहीं कहीं गयी हैं -उनका संकेतक माना जाता है । 

अत एव ” च शब्दाद्देशाचारोऽपि ” –ऐसा भाष्य श्रीगदाधर जी ने लिखा । यहां ” अपि ” शब्द कैमुत्यन्याय से कुलाचार और जात्याचार का बोधक है ;क्योंकि विवाहादि कार्यों में जाति और कुल के अनुसार भी आचार में भिन्नता कहीं कहीं देखने को मिलती है । 

ग्रामवचन का अर्थ “भर्तृयज्ञ ” जो कात्यायन श्रौतसूत्र के व्याख्याता हैं उन्होने लोकवचन किया है – 
ऐसा गदाधर जी ने अपने भाष्य में संकेत किया है । इसे लोकमत या शिष्टाचार — सदाचार कहते हैं । यह भी हमारे यहां प्रमाणरूप से अंगीकृत है । पूर्वमीमांसा में सर्वप्रथम प्रमाणों की ही विशद चर्चा हुई है । इसलिए उस अध्याय का नाम ही "प्रमाणाध्याय “रख दिया गया है । इसमें शिष्टाचार को प्रमाण माना गया है।  शिष्ट का लक्षण वहां निरूपित है । 

” वेदः स्मृतिः सदाचारः ”      –मनुस्मृति,2/12, तथा “श्रुतिःस्मृतिः सदाचारः“ –याज्ञवल्क्य स्मृति-आचाराध्याय,7, इन दोनों में सदाचार को धर्म में प्रमाण माना है । किन्तु धर्म में परम प्रमाण भगवान् वेद ही हैं । उनसे विरुद्ध समृति या सदाचार प्रमाण नही हैं । पूर्वमीमांसा में वेदैकप्रमाणगम्य धर्म को बतलाया गया –जैमिनिसूत्र-1/1/2/2, 
पुनः ” स्मृत्यधिकरण “-1/3/1/2, से वेदमूलक स्मृतियों को धर्म में प्रमाण माना गया । 

यदि कोई स्मृति वेद से विरुद्ध है तो वह धर्म में प्रमाण नही हो सकती –यह सिद्धान्त "विरोधाधिकरण" 1/3//2/3-4,से स्थापित किया गया । इसी अधिकरण में सदाचार की प्रामाणिकता को लेकर यह निश्चित किया गया कि सदाचार स्मृति से विरुद्ध होने पर प्रमाण नही है । 

जैसे दक्षिण भारत में मामा की लड़की के साथ भांजे का विवाह आदि ;क्योंकि यह सदाचार 
"मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ 
इस शातातप स्मृति से विरुद्ध है । 

भागवत के 10/61/23-25 श्लोकों द्वारा इस विवाहरूपी कार्य को अधर्म बतलाया गया है ॥
तात्पर्य यह कि सदाचार से उसकी ज्ञापक स्मृति का अनुमान किया जाता है और उस स्मृति से तद्बोधक श्रुति का अनुमान । जब आचार की विरोधिनी स्मृति बैठी है तो उससे वह बाधित हो जायेगा । 
इसी प्रकार स्मृति भी स्वतः धर्म में प्रमाण नही है अपितु वेदमूलकत्वेन ही प्रमाण है । 

स्मृति से श्रुति का अनुमान किया जाता है । जब स्मृति विरोधिनी श्रुति प्रत्यक्ष उपलब्ध है तो उससे स्मृति बाधित हो जायेगी – 
"विरोधे त्वनुपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम् “पूर्वमीमांसा,1/3/2/3, 
सदाचार से स्मृति और स्मृति से श्रुति का अनुमान होता है । इन तीनों में श्रुति से स्मृति और स्मृति से सदाचार रूपी प्रमाण दुर्बल है । 

निष्कर्ष यह कि स्मृति या वेदविरुद्ध आचार प्रमाण नही है । 

अब हम यह देखेंगे कि विवाह में जो फेरे पड़ते हैं 4 या 7, 
इनमें किसको स्मृति या वेद का समर्थन प्राप्त है और कौन इनसे विरुद्ध है ?यहां यह बात ध्यान में रखनी है कि स्मृति का अर्थ केवल मनु या याज्ञवल्क्य आदि महर्षियों 
से प्रणीत स्मृतियां ही नहीं अपितु सम्पूर्ण धर्मशास्त्र है"श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः" 2/10, धर्मशास्त्र के अन्तर्गत स्मृतियां ,पुराण,इतिहास,कल्पसूत्र आदि आते हैं! 

यह मीमांसकों का सिद्धान्त है --स्मृत्यधिकरण,1/3/1/1-2, 
इसी से 4 या 7 फेरों का निश्चय हो जायेगा । विवाह में 4 कर्म ऐसे हैं जिनसे फेरों का सम्बन्ध है । अर्थात् उन चारों का क्रमशः सम्पादन करने के बाद फेरे( परिक्रमा या भांवर ) का क्रम आता है । वे निम्नलिखित हैं !1-लाजा होम— इसमें कन्या को उसका भाई शमी के पल्लवों से मिश्रित धान के लावों को अपनी अञ्जलि से कन्या के अञ्जलि में डालता है । कन्या उस समय खड़ी रहती है । यदि कन्या के भाई न हो तो यह कार्य उसके चाचा ,मामा का लड़का ,मौसी का पुत्र या फुआ 
( बुआ -फूफू अर्थात् पिता की बहन ) का पुत्र आदि भी कर सकते हैं– यह तथ्य श्रीगदाधर जी ने बहवृचकारिका को उद्धृत करके अपने भाष्य में दर्शाया है । 

पारस्करगृह्यसूत्र के प्रथम काण्ड की छठी कण्डिका में “कुमार्या भ्राता "1 में इसका कथन है । 

कन्या के अञ्जलि में लावा है । वर भी खड़ा होकर उसके दोनों हाथों से अपने हाथ लगाये रहता है 
और कन्या खड़ी होकर ही उन लावों को मिली हुइ अञ्जलि से होम करती है –अर्यमणं देवं – 
इत्यादि मन्त्रों से । 

ये तीनों मन्त्र बहुत महत्त्वपूर्ण हैं । अतः इनका अर्थ प्रस्तुत किया जा रहा है – 1-अर्यमणं देवं– सूर्य देव, जो ,अग्निं –अग्निस्वरूप हैं ,उनकी वरप्राप्ति के लिए, अयक्षत –पूजा की है,स–वे,अर्यमा देवः–भगवान् सूर्य, नो–हमें,इतः–इस पितृकुल से , प्रमुञ्चतु –छुड़ायें, किन्तु , 
पत्युः –पति से ,मा –न छुड़ायें , स्वाहा — इतना बोलकर कन्या होम करती है । आज इस पद्धति का विधिवत् आचरण न करने का परिणाम इतना भयंकर दिख रहा है कि पति या तो पत्नी को छोड़ देता है अथवा पत्नी पति को । 

2-मन्त्र –” आयुष्मानस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा। 
अर्थ– मे पतिः –मेरे पति, आयुष्मानस्तु –दीर्घायु हों,और मम– मेरे ,ज्ञातयो– बन्धु बान्धव, 
एधन्तां –बढ़ें ,स्वाहा बोलकर पुनः होम । विवाह में इस मन्त्र के छूट जाने का पहला परिणाम “पति असमय ही किसी भी कारण से अकालमृत्यु को प्राप्त होता है।या मृत्यु जैसे कष्टकारी रोगों से आक्रान्त  हो जाता है । और पत्नी के पतिगृह पहुंचने के कुछ समय बाद ही बंटवारे की नौबत भी आ जाती है।जो आजकल का तथाकथित सभ्य समाज भुगत रहा है । 

3 मन्त्र-"इमाँल्लाजानावपाम्यग्नौ समृद्धिकरणं तव ।मम तुभ्य च संवननं तदग्निरनुमन्यतामियं स्वाहा। हे स्वामिन् ! , तव –तुम्हारी , समृद्धिकरणं –समृद्धि करने के लिए, इमाँल्लाजान् –इन लावों को , अग्नौ –अग्नि में , आवपामि –मैं डाल रही हूं । मम तुभ्य च — हमारा और तुम्हारा , जो, संवननं – पारस्परिक प्रेम है , तत् –उसका , ये, अग्निः–अग्नि देव, अनुमन्यन्ताम्—अनुमोदन करें अर्थात् सदृढ करें , और, इयं –अग्नि की पत्नी स्वाहा भी , स्वाहा –बोलकर पुनः होम । 

इस मन्त्र से होम किया जाता है कि दाम्पत्य जीवन सदा प्रेम से संसिक्त रहे । पर आज जो पण्डित आधे घण्टे में विवाह करा दे उसे कई शहरों में बहुत अच्छा मानते हैं । 

इस मन्त्र से होम न करने का परिणाम है –दाम्पत्य जीवन का कलहमय होना । अतः विवाहोपरान्त भविष्य में आने वाले इन सभी संकटों को रोकने के लिए हमारे ऋषियों ने हमें जो कुछ दिया । उसकी अवहेलना का परिणाम आज घर घर में किसी न किसी रूप में दिख रहा है । 

अतः वेदों के इन पद्धतियों की वैज्ञानिकता और आदर्श समाज की रचना के इन अद्भुत प्रयोगों हमें पुनः अपनाना होगा । 

2-सांगुष्ठग्रहण–यह कर्म लाजा होम के बाद वर द्वारा किया जाता है । वह वधू का दांया हाथ अंगूठे सहित पकड़ता है । और"गृभ्णामि से शरदः शतम् "तक मन्त्र पढ़ता है। इस मन्त्र से वर वधू में देवत्व का आधान होता है । तथा बहुत से पुत्रों के प्राप्ति की प्रार्थना की गयी है । पुत्र वही है जो पुत् नामक नरक से तार दे -पुत् नामकात् नरकात् त्रायते इति पुत्रः । 

इस मन्त्र के छूटने का परिणाम यह है कि आज कल लड़के अपने माता पिता का जीवन नरकमय बना रहे है । तारना तो दूर की बात है । 

3-अश्मारोहण–अग्निकुण्ड के उत्तर की ओर रखे हुए "पत्थर" 
( लोढ़ा आदि) के समीप जाकर 
वर वधू के दायें पैर को पकड़कर उस पर रखता है। श्रीगदाधर ने अपने भाष्य मे सप्रमाण इसका उल्लेख किया है । और मिथिला मे यह आज भी वर 
द्वारा किया जाता है | 

इस समय वर स्वयं मन्त्र पढ़ता है–”आरोहे से लेकर पृतनायत ” तक । इस मन्त्रका अर्थ है कि कन्ये !तुम इस पत्थर पर आरूढ होकर इस प्रस्तर की भांति दृढ़ हो जाओ । और कलह चाहने वालों को दबाकर स्थिर रहो । और उन शत्रुओं को दूर हटा दो।यह कर्म कन्या द्वारा आज भी U.P आदि में देखा जाता है । कन्या उस लोढ़े को पैर के अंगूठे से प्रहार करके फेंक देती है।यह कर्म अद्भुत भाव से ओतप्रोत है । यह कन्या को हर विषम परिस्थितियों में अविचल भाव देने के साथ ही शत्रुदमन की अदम्य ऊर्जा भी प्रदान करता है । 
4-गाथागान-इसमें एक मन्त्र का गान वर करता है जिसमें नारी के उदात्त व्यक्तित्व की सुन्दर झलक है । 

5- परिक्रमा या फेरे — अब वर वधू अग्नि की परिक्रमा करते हैं । इस समय वर-"तुभ्यमग्रे से लेकर प्रजया सह ” तक 1 मन्त्र बोलता है । 

1परिक्रमा (फेरा ) अब पूर्ण हुई | 

इसी प्रकार पुनः पूर्ववत् लाजाहोम, सांगुष्ठग्रहण,अश्मारोहण, गाथागान और 1 परिक्रमा करनी है।तत्पश्चात् पुनः वही लाजाहोम से लेकर 1 परिक्रमा तक पूर्वकी भांति सभी कर्म करना है । इसका संकेत प्रथम काण्ड की सप्तमी कण्डिका में शुक्लयजुर्वेद के सूत्रकार महर्षि पारस्कर अपने गृह्यसूत्रमें करते हैं "एवं द्विरपरं लाजादि ” इसका अर्थ ” हरिहरभाष्य और गदा धरभाष्य ” दोनो में यही किया गया कि 
“कुमार्या भ्राता"जहां से लाजाहोम आरम्भ है वहां से परिक्रमा पर्यन्त कर्म होता है । अब यहां हमारे समक्ष लाजा होम से लेकर परिक्रमा पर्यन्त सभी कर्मों का ३ बार अनुष्ठान सम्पन्न हुआ । 

  जिनमें 9 बार लावों की आहुति पड़ी ;क्योंकि १ -१ लाजाहोम में ३ –३ बार कन्या ने पूर्वोक्त मन्त्रों से आहुति दिया है।3 बार सांगुष्ठग्रहण,3 बार अश्मारोहण,3 बार गाथागान और 3परिक्रमा (फेरे ) सम्पन्न हो चुकी है।अब चौथी बार केवल लाजा होम और परिक्रमा ही करनी है।

पर इस चौथे क्रम में पहले से कुछ भिन्नता है!महर्षि पारस्कर स्वयं सूत्र द्वारा दिखाते हैं-"चतुर्थं शूर्पकुष्ठयासर्वाँल्लाजानावपति" भगाय स्वाहेति -पारस्करगृह्यसूत्र, प्रथमकाण्ड,सप्तमीकण्डिका। 

5,कन्या का भाई शूर्प में जो भी लावा बचा है वह सब सूप के कोने वाले भाग से कन्या के अञ्जलि में दे दे और कन्या सम्पूर्ण लावों को ” भगाय स्वाहा “बोलकर अग्नि में होम कर दे । इसके बाद मौन होकर वर और वधु अग्नि की परिक्रमा करते हैं –इसमें “सदाचार “ही प्रमाण है। 

देखें हरिहरभाष्यकार लिखते है –"ततः समाचारात्तूष्णीं चतुर्थं परिक्रमणं वधूवरौ कुरुतः" इसे सर्वसम्मत पक्ष बतलाते हुए गदाधर भाष्य में “वासुदेव,गंगाधर,
हरिहर और रेणु दीक्षित जैसे 
भाष्यकारों के नाम का उल्लेख श्रद्धापूर्वक किया गया है। –प्रथम काण्ड ,सप्तमी कण्डिका,६ इस प्रकार शुक्लयजुर्वेद के महर्षि पारस्कररचित ” पारस्करगृह्यसूत्र” के अनुसार विवाह में 4 फेरे 
(परिक्रमा )ही प्रमाणसिद्ध है । 

7 फेरे केवल भ्रममात्र हैं । वाराणसी से छपी पण्डितप्रवर श्रीवायुनन्दन मिश्र जी की विवाहपद्धति तथा राजस्थान के महापण्डित चतुर्थीलाल जी की पुस्तक में भी 4 फेरों का ही उल्लेख है । और 4 फेरे कई प्रान्तों मे पहले बताये भी जा चुके हैं । अतः यही मान्य और शास्त्रसम्मत है । यदि कोई कहे कि 7 फेरों का सदाचार हमारी परम्परा में चला आ रहा है और सदाचार का प्रामाण्य सभी ने स्वीकार किया है ।               
अतः यह ठीक है । तो मैं उस व्यक्ति से यही कहूंगा कि सदाचार तभी तक प्रमाण है जब तक उसके विरुद्ध कोई स्मृति या श्रुति न हो । 
   पर यहां तो साक्षात् 4 फेरों         की  सिद्धि    शुक्लयजुर्वेद के "पारस्करगृह्यसूत्र"से ही हो रही है । 

अतः इसके विपरीत 7 फेरों वाला सदाचार प्रमाण नही है ।

प्रश्न नही स्वाध्याय करें।।

बुधवार, 27 मई 2020

देवभूमि भारतवर्ष की अद्भुत सन्त परम्परा- जगद्गुरु रामभद्राचार्य

**देवभूमि भारतवर्ष की अदभुत सन्त परम्परा**

"सिर्फ दो माह की उम्र में जिनकी आंखों की रोशनी चली गई, आज उन्हें 22 भाषाएं आती हैं, 80 ग्रंथों की रचना कर चुके हैं...

सनातन धर्म को दुनिया का सबसे पुराना धर्म कहा जाता है. वेदों और पुराणों के मुताबिक सनातन धर्म तब से है जब ये सृष्टि ईश्वर ने बनाई. जिसे बाद में साधू और संन्यासियों ने आगे बढ़ाया. ऐसे ही आठवीं सदी में शंकराचार्य आए, जिन्होंने सनातन धर्म को आगे बढ़ाने में मदद की. आज हम आपके एक ऐसे संन्यासी के बारे में बताएंगे जिसने अपनी दिव्यांगता को हराकर जगद्गुरू बने.

1. जगद्गुरु रामभद्राचार्य चित्रकूट में रहते हैं. उनका वास्तविक नाम गिरधर मिश्रा है, उनका जन्म उत्तर प्रदेश के जौनपुर जिले में हुआ था.

2. रामभद्राचार्य एक प्रख्यात विद्वान्, शिक्षाविद्, बहुभाषाविद्, रचनाकार, प्रवचनकार, दार्शनिक और हिन्दू धर्मगुरु हैं.

3. वे रामानन्द सम्प्रदाय के वर्तमान चार जगद्गुरु रामानन्दाचार्यों में से एक हैं और इस पद पर साल 1988 से प्रतिष्ठित हैं.

4.  रामभद्राचार्य चित्रकूट में स्थित संत तुलसीदास के नाम पर स्थापित तुलसी पीठ नामक धार्मिक और सामाजिक सेवा स्थित जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय के संस्थापक हैं और आजीवन कुलाधिपति हैं.

5. जगद्गुरु रामभद्राचार्य जब सिर्फ दो माह के थे तभी उनके आंखों की रोशनी चली गई थी.

6. वे बहुभाषाविद् हैं और 22 भाषाएं  जैसे  संस्कृत, हिन्दी, अवधी, मैथिली सहित कई भाषाओं में कवि और रचनाकार हैं.

7. उन्होंने 80 से अधिक पुस्तकों और ग्रंथों की रचना की है, जिनमें चार महाकाव्य (दो संस्कृत और दो हिन्दी में ) हैं. उन्हें तुलसीदास पर भारत के सर्वश्रेष्ठ विशेषज्ञों में गिना जाता है.

8. चिकित्सक ने गिरिधर की आँखों में रोहे के दानों को फोड़ने के लिए गरम द्रव्य डाला, परन्तु रक्तस्राव के कारण गिरिधर के दोनों नेत्रों की रोशनी  चली गयी.

9. वे न तो पढ़ सकते हैं और न लिख सकते हैं और न ही ब्रेल लिपि का प्रयोग करते हैं. वे केवल सुनकर सीखते हैं और बोलकर अपनी रचनाएं लिखवाते हैं.

10. साल 2015 में भारत सरकार ने उन्हें पद्मविभूषण से सम्मानित किया."

ऐसे अद्भुत मनीषी संत के श्रीचरणों में हार्दिक नमन।

"जलमेव जीवनम् " प्रेरकप्रसंग: --#लेखकः-नूतनविष्णुरेग्मी

“जलमेव जीवनम्”
(प्रेरकप्रसंग:)
स्रष्टा- नूतनविष्णुरेग्मी
एक: परिवार: ।
तत्र राघव: अभिभावकाभ्यां सह निवससि स्म। प्रात: राघव: यदा स्नानार्थं स्नानागारं प्रविशति तदा स: स्नानाय बहु जलं उपयोगं कुर्वन् भवति। तथैव भोजनान्ते मुखहस्तप्रक्षालनसमये, क्रीडानन्तरं मुखहस्तपादप्रक्षालनसमये, शौचालये शौचक्रियासमये एवं दन्तधावनक्रियायां वा भवतु सर्वत्रापि जलस्य आधिक्येन हि दुरुपयोगं करोति स्म। एतत् सर्वम् अनुचितं इति ज्ञात्वापि राघवस्य माता पुत्रमोहेन
सर्वदा एवमेव पश्यति  स्म।स्वप्रियपुत्रं कदापि किमपि न कथयति स्म एव। अवकाशदिवस: आसीत् । तथापि राघव:  प्रात: एव उत्थाय स्नातुं गच्छति यत: तेन परीक्षाया: सज्जता करणीया आसीत्।राघवस्य पितापि तद्दिने गृहे एव आसीत्। स:   पुत्रस्यानन्तरं स्नानागारं प्रविशति। तत्र सर्वमपि जलमग्नं दृष्ट्वा  मनसि किंचिद् विचारयति। तत: स: आदिनं पुत्रस्य गतिविधिं पश्यति। रात्रौ भोजनानन्तरं स: स्वपत्नीं पृच्छति- राघव: सर्वदा जलस्याधिक्येन दुरुपयोगं करोति किम्? भवती तं किमर्थं न शिक्षयति यत् जलस्य संरक्षणं करणीयमिति? राघवस्य माता अत्र खेदं प्रकटयति यत् तया पूर्वमेव पुत्र: बोधनीय: इति। राघव: तन्मध्ये एव तत्र आयाति पृच्छति च- किं जायमानम् अस्ति भो:? तदा तस्य पिता जलस्य महत्वं चर्चयन् अन्ते जलसदुपयोगस्य पाठं अनायासं तर्जनेन विना हि राघवं बेधयति। स: वदति पुत्र !“जलमेव जीवनम्” खलु? अस्माकं अस्तित्वं जलं विना तु नास्त्येव। तदा तदा राघवेण मध्ये मध्ये कृतस्या: जिज्ञासाया: उपशमनमपि तस्य पिता सरलतया बोधयन्नासीत् ।तस्य पिता जलविभागे कर्मकर:  आसीत् इति कारणेन स: स्वपुत्रं सर्वमपि अनायासेन बोधने समर्थ: जात: । परन्तु इदानीम् तु एतत्प्रसंगं पठित्वा किंचित् शोधमपि कृत्वा सर्वोऽपि अभिभावक: राघवसदृशान् बालकान् बोधयितुं निश्चयेन समर्थ: भविष्यति इति मे दृढ़निश्चय:।

आशय:- 
“अस्माभि: सर्वैरपि मिलित्वा जलसदुपयोग: करणीय: कारणीयश्च।”

आधुनिकानां संस्कृतभाषायां वर्धमानाभिरुचि: ”

“प्रेस विज्ञप्ति:”(संस्कृतम्) २३ नवम्बर २०२१ “आधुनिकानां संस्कृतभाषायां वर्धमानाभिरुचि: ” उत्तरप्रदेशसंस्कृतसंस्थानम्-लखनऊ-द्वारा 2021-तमवर्...